top of page

Η δύναμη της συνήθειας | Charles Duhigg


Γιατί επαναλαμβάνουμε καθημερινά συμπεριφορές χωρίς να τις σκεφτόμαστε; Πώς δημιουργούνται οι συνήθειες; Και γιατί είναι τόσο δύσκολο να αλλάξουμε ακόμη και όταν γνωρίζουμε τι είναι καλό για εμάς;

Κάθε ημέρα πραγματοποιούμε δεκάδες μικρές επιλογές.

Τι θα φάμε για πρωινό, πότε θα πιούμε καφέ, πώς θα οργανώσουμε την εργασία μας, αν θα περπατήσουμε ή αν θα χρησιμοποιήσουμε το αυτοκίνητο.

Ορισμένες από αυτές τις επιλογές γίνονται συνειδητά.

Άλλες, όμως, επαναλαμβάνονται σχεδόν αυτόματα.

Οι συνήθειες αποτελούν σημαντικό μέρος της καθημερινότητάς μας. Μας επιτρέπουν να πραγματοποιούμε επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες χωρίς να χρειάζεται να αποφασίζουμε κάθε φορά από την αρχή.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν μια συνήθεια δεν εξυπηρετεί πλέον τις ανάγκες μας;

Στο βιβλίο «Η δύναμη της συνήθειας», ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Charles Duhigg εξερευνά τους μηχανισμούς δημιουργίας και αλλαγής των συνηθειών.

Μέσα από επιστημονικές έρευνες, προσωπικές ιστορίες και παραδείγματα από επιχειρήσεις και οργανισμούς, επιχειρεί να εξηγήσει γιατί επαναλαμβάνουμε συγκεκριμένες συμπεριφορές και πώς μπορούμε να τις τροποποιήσουμε.

Το βιβλίο προσφέρει μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα αφετηρία για να κατανοήσουμε τη σχέση ανάμεσα στις καθημερινές μας συνήθειες, στην υγεία και στη διατροφική συμπεριφορά.


1. Γιατί ο εγκέφαλός μας δημιουργεί συνήθειες;

Οι συνήθειες δεν αποτελούν απλώς αποτέλεσμα επανάληψης.

Συνδέονται με τη δυνατότητα του εγκεφάλου να μαθαίνει και να αυτοματοποιεί συμπεριφορές.

Όταν επαναλαμβάνουμε μια δραστηριότητα σε παρόμοιες συνθήκες, η συμπεριφορά μπορεί σταδιακά να απαιτεί λιγότερη συνειδητή προσπάθεια.

Αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο στην καθημερινότητα.

Δεν χρειάζεται, για παράδειγμα, να σκεφτόμαστε κάθε επιμέρους κίνηση όταν βουρτσίζουμε τα δόντια μας ή ακολουθούμε μια γνώριμη διαδρομή.

Η αυτοματοποίηση μάς επιτρέπει να αφιερώνουμε την προσοχή μας σε άλλες δραστηριότητες.

Ωστόσο, ο ίδιος μηχανισμός μπορεί να συμβάλλει στη διατήρηση συμπεριφορών που θα θέλαμε να αλλάξουμε.

Μια συνήθεια μπορεί να συνεχίζει να επαναλαμβάνεται ακόμη και όταν δεν εξυπηρετεί πλέον τους στόχους μας.

Η κατανόηση αυτής της διαδικασίας αποτελεί σημαντικό βήμα για την αλλαγή συμπεριφοράς.


2. Ο κύκλος της συνήθειας: Ερέθισμα – Συμπεριφορά – Ανταμοιβή

Μία από τις πιο γνωστές ιδέες του βιβλίου είναι ο λεγόμενος κύκλος της συνήθειας.

Ο Duhigg περιγράφει ένα απλό μοντέλο τριών στοιχείων.

Ερέθισμα (Cue)

Είναι το γεγονός ή η κατάσταση που ενεργοποιεί μια συγκεκριμένη συμπεριφορά.

Μπορεί να είναι μια ώρα της ημέρας, ένα μέρος, ένα συναίσθημα ή μια προηγούμενη δραστηριότητα.

Συμπεριφορά ή ρουτίνα (Routine)

Είναι η πράξη που ακολουθεί το ερέθισμα.

Μπορεί να αφορά τη διατροφή, τη φυσική δραστηριότητα ή οποιαδήποτε άλλη καθημερινή συνήθεια.

Ανταμοιβή (Reward)

Είναι το αποτέλεσμα που ενισχύει την πιθανότητα να επαναληφθεί η συμπεριφορά.

Μπορεί να περιλαμβάνει ευχαρίστηση, ανακούφιση, κοινωνική επαφή ή αίσθηση ολοκλήρωσης.

Ας σκεφτούμε ένα παράδειγμα.

Κάποιος επιστρέφει κάθε απόγευμα από την εργασία του και κατευθύνεται αυτόματα προς την κουζίνα.

Το ερέθισμα μπορεί να είναι η επιστροφή στο σπίτι.

Η συμπεριφορά είναι η αναζήτηση τροφής.

Η ανταμοιβή μπορεί να σχετίζεται με την ευχαρίστηση, τη χαλάρωση ή την κάλυψη της πείνας.

Η αναγνώριση αυτών των στοιχείων μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα μια επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά.

Ωστόσο, το μοντέλο αποτελεί μια απλουστευμένη περιγραφή. Οι πραγματικοί μηχανισμοί των συνηθειών είναι περισσότερο σύνθετοι και δεν εξηγούνται πάντοτε από έναν μόνο κύκλο.


3. Γιατί δεν αρκεί να προσπαθούμε περισσότερο;

Όταν θέλουμε να αλλάξουμε μια συνήθεια, συχνά επικεντρωνόμαστε αποκλειστικά στη θέληση.

Πιστεύουμε ότι αν προσπαθήσουμε αρκετά, θα καταφέρουμε να σταματήσουμε μια συμπεριφορά που δεν μας ωφελεί.

Ωστόσο, οι καθημερινές επιλογές επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες.

Το περιβάλλον, η κόπωση, το άγχος, οι κοινωνικές συνθήκες και οι προηγούμενες εμπειρίες μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη συμπεριφορά μας.

Γι' αυτό, η αλλαγή δεν χρειάζεται να βασίζεται αποκλειστικά στην αυτοπειθαρχία.

Μπορεί να γίνει ευκολότερη όταν τροποποιούμε τις συνθήκες που επηρεάζουν μια συνήθεια.

Για παράδειγμα, αν επιθυμούμε να καταναλώνουμε συχνότερα φρούτα, μπορούμε να τα έχουμε πλυμένα και εύκολα προσβάσιμα.

Αν δυσκολευόμαστε να οργανώσουμε τα γεύματά μας, μπορούμε να προγραμματίσουμε ορισμένες βασικές επιλογές από την προηγούμενη ημέρα.

Η δημιουργία ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος μπορεί να μειώσει την προσπάθεια που απαιτείται για μια θετική επιλογή.


4. Μπορούμε να αντικαταστήσουμε μια παλιά συνήθεια;

Ο Duhigg προτείνει ότι η αναγνώριση του ερεθίσματος και της ανταμοιβής μπορεί να βοηθήσει στην τροποποίηση μιας επαναλαμβανόμενης συμπεριφοράς.

Αν κατανοήσουμε τι ενεργοποιεί μια συνήθεια και ποια ανάγκη εξυπηρετεί, μπορούμε να αναζητήσουμε μια διαφορετική αντίδραση.

Ας υποθέσουμε ότι κάποιος συνηθίζει να κάνει ένα διάλειμμα από την εργασία του κάθε απόγευμα.

Αν η ανάγκη που βρίσκεται πίσω από τη συμπεριφορά είναι η ξεκούραση ή η κοινωνική επαφή, ίσως υπάρχουν διαφορετικοί τρόποι να την καλύψει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε επιθυμία για φαγητό πρέπει να αντικαθίσταται από μια άλλη δραστηριότητα.

Η πείνα αποτελεί φυσιολογικό βιολογικό σήμα και χρειάζεται να αντιμετωπίζεται με κατάλληλη πρόσληψη τροφής.

Η διάκριση ανάμεσα στη βιολογική πείνα, στη συνήθεια και σε άλλους παράγοντες που επηρεάζουν την κατανάλωση τροφής είναι ιδιαίτερα σημαντική.

Στόχος δεν είναι να καταπιέζουμε τις ανάγκες μας, αλλά να τις αναγνωρίζουμε και να ανταποκρινόμαστε κατάλληλα.


5. Οι μικρές αλλαγές μπορούν να επηρεάσουν την καθημερινότητά μας

Στο βιβλίο παρουσιάζεται η έννοια των «συνηθειών-κλειδιών» (keystone habits).

Πρόκειται για συνήθειες που, σύμφωνα με τον συγγραφέα, μπορούν να επηρεάσουν και άλλες πλευρές της καθημερινότητας.

Για παράδειγμα, η συστηματική φυσική δραστηριότητα μπορεί να συνδέεται με αλλαγές στον τρόπο οργάνωσης του χρόνου ή με μεγαλύτερη προσοχή στην προσωπική φροντίδα.

Η ιδέα είναι ενδιαφέρουσα, αλλά δεν σημαίνει ότι υπάρχει μία συγκεκριμένη συνήθεια που προκαλεί αυτόματα θετικές αλλαγές σε όλους τους ανθρώπους.

Οι επιδράσεις διαφέρουν ανάλογα με τις προσωπικές συνθήκες.

Από πρακτική άποψη, μπορούμε να αναζητήσουμε μια μικρή συμπεριφορά που είναι σημαντική και εφαρμόσιμη για εμάς.

Μπορεί να είναι η προετοιμασία ενός πρωινού, η σταθερότερη ώρα ύπνου ή ένας σύντομος καθημερινός περίπατος.

Η επανάληψη μιας τέτοιας συμπεριφοράς μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία για έναν πιο οργανωμένο τρόπο ζωής.


6. Πώς δημιουργούνται οι διατροφικές συνήθειες;

Η διατροφή αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα συμπεριφοράς που επηρεάζεται από την επανάληψη και το περιβάλλον.

Οι ώρες των γευμάτων, οι επιλογές τροφίμων, οι συνθήκες κατανάλωσης και οι οικογενειακές συνήθειες διαμορφώνουν σταδιακά συγκεκριμένα μοτίβα.

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να συνηθίζει να τρώει πρωινό αμέσως μετά το ξύπνημα.

Κάποιος άλλος μπορεί να καταναλώνει το κύριο γεύμα του αργά το απόγευμα, λόγω του ωραρίου εργασίας.

Οι συνήθειες αυτές δεν είναι απαραίτητα καλές ή κακές από μόνες τους.

Η καταλληλότητά τους εξαρτάται από τις ανάγκες, το ιατρικό ιστορικό και τις συνθήκες ζωής του ατόμου.

Στη διατροφική συμβουλευτική, είναι σημαντικό να κατανοούμε τις ήδη υπάρχουσες συνήθειες πριν επιχειρήσουμε να τις αλλάξουμε.

Ένα πρόγραμμα που αγνοεί πλήρως την καθημερινότητα του ανθρώπου είναι συχνά δύσκολο να εφαρμοστεί μακροπρόθεσμα.

Αντίθετα, η σταδιακή προσαρμογή των συνηθειών μπορεί να διευκολύνει τη διατήρηση των αλλαγών.


7. Το περιβάλλον επηρεάζει περισσότερο απ' όσο νομίζουμε

Οι διατροφικές μας επιλογές δεν πραγματοποιούνται σε ένα ουδέτερο περιβάλλον.

Επηρεάζονται από τη διαθεσιμότητα των τροφίμων, τον χρόνο που διαθέτουμε, το οικονομικό κόστος, τις κοινωνικές συνθήκες και τις επιλογές που υπάρχουν γύρω μας.

Για παράδειγμα, η δυνατότητα προετοιμασίας γευμάτων στο σπίτι μπορεί να επηρεάζεται από το ωράριο εργασίας.

Η πρόσβαση σε ποιοτικά τρόφιμα μπορεί να περιορίζεται από οικονομικούς ή γεωγραφικούς παράγοντες.

Επομένως, η αλλαγή διατροφικών συνηθειών δεν αποτελεί αποκλειστικά ζήτημα προσωπικής θέλησης.

Η κατανόηση του περιβάλλοντος είναι απαραίτητη για τον σχεδιασμό ρεαλιστικών παρεμβάσεων.

Δεν χρειάζεται να απαιτούμε συνεχώς περισσότερη πειθαρχία από τον εαυτό μας, όταν μπορούμε να δημιουργήσουμε συνθήκες που διευκολύνουν τις επιλογές μας.


8. Πόσος χρόνος χρειάζεται για να δημιουργηθεί μια συνήθεια;

Μια ιδιαίτερα διαδεδομένη αντίληψη είναι ότι χρειάζονται 21 ημέρες για να δημιουργηθεί μια νέα συνήθεια.

Ωστόσο, η επιστημονική έρευνα δεν υποστηρίζει ότι υπάρχει ένας ενιαίος χρόνος που ισχύει για όλες τις συμπεριφορές.

Σε γνωστή μελέτη των Lally και συνεργατών, ο χρόνος που απαιτήθηκε για την προσέγγιση της αυτοματοποίησης μιας συμπεριφοράς παρουσίασε μεγάλη διακύμανση μεταξύ των συμμετεχόντων.

Η δημιουργία μιας συνήθειας επηρεάζεται από τη δυσκολία της συμπεριφοράς, τη συχνότητα επανάληψης και τις ατομικές συνθήκες.

Επομένως, δεν χρειάζεται να απογοητευόμαστε αν μια νέα συμπεριφορά δεν έχει γίνει αυτόματη μέσα σε λίγες εβδομάδες.

Η συνέπεια είναι σημαντική, αλλά η διαδικασία δεν εξελίσσεται πάντοτε γραμμικά.

Μια περιστασιακή παράλειψη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η προσπάθεια έχει αποτύχει.

Η αλλαγή συνηθειών χρειάζεται χρόνο, επανάληψη και ευελιξία.


9. Γιατί αξίζει να διαβάσουμε το βιβλίο;

Η «Δύναμη της συνήθειας» αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον βιβλίο για όσους επιθυμούν να κατανοήσουν καλύτερα τις επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές τους.

Ο Charles Duhigg χρησιμοποιεί ζωντανά παραδείγματα από την καθημερινή ζωή, τον αθλητισμό, τις επιχειρήσεις και την κοινωνία.

Η αφηγηματική του προσέγγιση κάνει σύνθετες έννοιες περισσότερο προσιτές στον αναγνώστη.

Παράλληλα, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι ορισμένα μοντέλα που παρουσιάζονται στο βιβλίο αποτελούν απλουστεύσεις σύνθετων επιστημονικών μηχανισμών.

Δεν υπάρχει μία μέθοδος αλλαγής συνηθειών που να λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο για όλους.

Η αξία του βιβλίου βρίσκεται κυρίως στο ότι μας ενθαρρύνει να παρατηρήσουμε τη συμπεριφορά μας και να αναζητήσουμε πρακτικούς τρόπους βελτίωσης.


Η δική μου σκέψη

Ως Κλινική Διαιτολόγος–Διατροφολόγος, θεωρώ ότι η κατανόηση των συνηθειών αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της αποτελεσματικής διατροφικής συμβουλευτικής.

Πολλές φορές, οι άνθρωποι γνωρίζουν τι θα μπορούσαν να αλλάξουν στη διατροφή τους.

Αυτό που τους δυσκολεύει είναι η εφαρμογή αυτών των αλλαγών μέσα στις πραγματικές συνθήκες της καθημερινότητάς τους.

Γι' αυτό, θεωρώ σημαντικό να μην αντιμετωπίζουμε τη διατροφική συμπεριφορά αποκλειστικά ως αποτέλεσμα θέλησης ή πειθαρχίας.

Χρειάζεται να εξετάζουμε το ωράριο εργασίας, τις οικογενειακές υποχρεώσεις, τις προσωπικές προτιμήσεις και τις ανάγκες υγείας.

Ένα αποτελεσματικό διατροφικό πλάνο δεν πρέπει να απαιτεί από τον άνθρωπο να ανατρέψει ολόκληρη τη ζωή του.

Χρειάζεται να προσαρμόζεται στη ζωή του και να τον βοηθά να δημιουργήσει συνήθειες που μπορούν να διατηρηθούν.

Η πραγματική επιτυχία στη διατροφή δεν είναι να ακολουθήσουμε ένα πρόγραμμα τέλεια για λίγες ημέρες, αλλά να δημιουργήσουμε έναν τρόπο διατροφής που μπορεί να μας φροντίζει για χρόνια.


Μια μικρή δοκιμή για αυτή την εβδομάδα

Επιλέξτε μία καθημερινή συνήθεια που θα θέλατε να κατανοήσετε καλύτερα.

Για τρεις έως πέντε ημέρες, παρατηρήστε πότε εμφανίζεται.

Σημειώστε:

Πότε συμβαίνει;

Τι προηγείται συνήθως;

Ποια ανάγκη εξυπηρετεί;

Πώς αισθάνομαι μετά;

Στη συνέχεια, αναρωτηθείτε αν υπάρχει κάποια μικρή αλλαγή που θα μπορούσε να σας βοηθήσει.

Για παράδειγμα, αν δυσκολεύεστε να οργανώσετε το πρωινό σας, μπορείτε να προετοιμάσετε από το προηγούμενο βράδυ όσα χρειάζεστε.

Αν θέλετε να αυξήσετε τη φυσική σας δραστηριότητα, μπορείτε να συνδέσετε έναν σύντομο περίπατο με μια ήδη καθιερωμένη δραστηριότητα της ημέρας.

Δεν χρειάζεται να αλλάξετε τα πάντα.

Ξεκινήστε από κάτι μικρό και παρατηρήστε πώς ανταποκρίνεται η καθημερινότητά σας.

Γιατί η αλλαγή δεν ξεκινά πάντα από μια μεγάλη απόφαση. Μερικές φορές ξεκινά από τη στιγμή που κατανοούμε μια μικρή συνήθεια.


Δρ Χρυσάνθη Βλαχάκη | Κλινική Διαιτολόγος–Διατροφολόγος, BSc, MSc, PhD


Στοιχεία βιβλίου

Τίτλος: Η δύναμη της συνήθειας

Υπότιτλος: Πώς μπορούμε να αλλάξουμε τη ζωή μας αλλάζοντας τις συνήθειές μας

Συγγραφέας: Charles Duhigg

Πρωτότυπος τίτλος: The Power of Habit: Why We Do What We Do in Life and Business

Εκδόσεις: Ψυχογιός

Έτος ελληνικής έκδοσης: 2012

Μετάφραση: Γιώργος Μπαρουξής

ISBN: 978-960-496-020-0

Θεματολογία: Ψυχολογία, αλλαγή συνηθειών, αυτογνωσία, προσωπική ανάπτυξη, διατροφική συμπεριφορά


Πηγές

  1. Duhigg, C. (2012). The Power of Habit: Why We Do What We Do in Life and Business. Random House.

  2. Duhigg, C. (2012). Η δύναμη της συνήθειας: Πώς μπορούμε να αλλάξουμε τη ζωή μας αλλάζοντας τις συνήθειές μας. Μετάφραση: Γιώργος Μπαρουξής. Εκδόσεις Ψυχογιός.

  3. Lally, P., van Jaarsveld, C. H. M., Potts, H. W. W., & Wardle, J. (2010). How are habits formed: Modelling habit formation in the real world. European Journal of Social Psychology, 40(6), 998–1009.

  4. Wood, W., & Neal, D. T. (2007). A new look at habits and the habit-goal interface. Psychological Review, 114(4), 843–863.

  5. Gardner, B., Lally, P., & Wardle, J. (2012). Making health habitual: The psychology of 'habit-formation' and general practice. British Journal of General Practice, 62(605), 664–666.

  6. World Health Organization. Healthy diet. Ενημερωτικό υλικό για τις βασικές αρχές της υγιεινής διατροφής.

©2026 by Διαιτολογικό γραφείο Δρ. Χρυσάνθης Βλαχάκη.

bottom of page