Η παγίδα της ευτυχίας | Russ Harris

Μήπως η συνεχής προσπάθεια να νιώθουμε καλά μάς εμποδίζει τελικά να ζήσουμε ουσιαστικά;
Ζούμε σε μια εποχή όπου η ευτυχία παρουσιάζεται συχνά ως ένας διαρκής στόχος.
Μας ενθαρρύνουν να σκεφτόμαστε θετικά, να αποφεύγουμε τις αρνητικές σκέψεις και να αναζητούμε συνεχώς τρόπους για να αισθανόμαστε καλύτερα.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν παρά τις προσπάθειές μας εξακολουθούμε να νιώθουμε άγχος, φόβο, θλίψη ή απογοήτευση;
Μήπως θεωρούμε λανθασμένα ότι αυτά τα συναισθήματα σημαίνουν πως κάτι δεν πηγαίνει καλά στη ζωή μας;
Στο βιβλίο «Η παγίδα της ευτυχίας», ο Russ Harris προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση.
Αντί να προσπαθούμε να εξαλείψουμε κάθε δυσάρεστη σκέψη ή συναίσθημα, μπορούμε να μάθουμε να τα αντιμετωπίζουμε με μεγαλύτερη ευελιξία, συνεχίζοντας παράλληλα να ζούμε σύμφωνα με όσα έχουν πραγματική σημασία για εμάς.
Το βιβλίο βασίζεται στις αρχές της Θεραπείας Αποδοχής και Δέσμευσης (Acceptance and Commitment Therapy – ACT), μιας ψυχοθεραπευτικής προσέγγισης που δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην ψυχολογική ευελιξία.
1. Τι είναι η παγίδα της ευτυχίας;
Η βασική ιδέα του βιβλίου είναι ότι η προσπάθεια να αισθανόμαστε διαρκώς ευτυχισμένοι μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετη ψυχολογική πίεση.
Όταν πιστεύουμε ότι πρέπει να είμαστε πάντοτε ήρεμοι, αισιόδοξοι και ικανοποιημένοι, τα δυσάρεστα συναισθήματα μπορεί να αποκτήσουν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.
Αρχίζουμε να ανησυχούμε όχι μόνο για όσα μας δυσκολεύουν, αλλά και για το γεγονός ότι αισθανόμαστε άσχημα.
Έτσι, η προσπάθεια αποφυγής του ψυχικού πόνου μπορεί να μετατραπεί σε μια συνεχή εσωτερική σύγκρουση.
Ο Harris μάς προσκαλεί να αναθεωρήσουμε την ιδέα ότι η ευτυχία σημαίνει απουσία δυσάρεστων συναισθημάτων.
Μια ουσιαστική ζωή μπορεί να περιλαμβάνει χαρά και ικανοποίηση, αλλά και αβεβαιότητα, φόβο, λύπη ή απογοήτευση.
Τα συναισθήματα αυτά δεν αποτελούν απαραίτητα ένδειξη προσωπικής αποτυχίας.
Αποτελούν μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας.
2. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε όλες τις σκέψεις μας
Πόσες φορές έχουμε προσπαθήσει να σταματήσουμε να σκεφτόμαστε κάτι που μας ανησυχεί;
Συχνά, όσο περισσότερο προσπαθούμε να απομακρύνουμε μια ανεπιθύμητη σκέψη, τόσο περισσότερο την παρατηρούμε.
Η ACT δεν επιδιώκει να αντικαταστήσει υποχρεωτικά κάθε δυσάρεστη σκέψη με μια θετική.
Αντίθετα, μας ενθαρρύνει να αναγνωρίζουμε τις σκέψεις ως νοητικά γεγονότα, χωρίς να θεωρούμε ότι αποτελούν πάντοτε αντικειμενικές αλήθειες ή οδηγίες που πρέπει να ακολουθήσουμε.
Για παράδειγμα, η σκέψη «Δεν θα τα καταφέρω» δεν αποτελεί απόδειξη ότι μια προσπάθεια είναι καταδικασμένη να αποτύχει.
Μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι αυτή η σκέψη υπάρχει, χωρίς να επιτρέψουμε απαραίτητα να καθορίσει τη συμπεριφορά μας.
Η διαδικασία αυτή ονομάζεται γνωσιακή αποσύνδεση (cognitive defusion).
Σκοπός της δεν είναι να εξαφανιστούν οι σκέψεις, αλλά να μειωθεί η επιρροή που ασκούν στις επιλογές μας όταν δεν μας βοηθούν.
3. Αποδοχή δεν σημαίνει παραίτηση
Μία από τις σημαντικότερες έννοιες του βιβλίου είναι η αποδοχή.
Η λέξη αυτή, ωστόσο, μπορεί εύκολα να παρερμηνευθεί.
Αποδοχή δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με κάθε δυσάρεστη κατάσταση, ότι εγκαταλείπουμε την προσπάθεια ή ότι παύουμε να επιδιώκουμε αλλαγές.
Στο πλαίσιο της ACT, η αποδοχή αφορά κυρίως τη δυνατότητα να επιτρέπουμε την παρουσία δύσκολων εσωτερικών εμπειριών, όταν η συνεχής προσπάθεια αποφυγής τους μάς απομακρύνει από μια ζωή με νόημα.
Μπορούμε, για παράδειγμα, να αισθανόμαστε άγχος πριν από μια σημαντική απόφαση και παρ' όλα αυτά να προχωρήσουμε.
Μπορούμε να βιώνουμε αβεβαιότητα και ταυτόχρονα να κάνουμε ένα βήμα προς έναν προσωπικό στόχο.
Δεν χρειάζεται να περιμένουμε να εξαφανιστεί κάθε δυσάρεστο συναίσθημα για να αρχίσουμε να ζούμε όπως επιθυμούμε.
Η αποδοχή αφορά τη σχέση μας με τα συναισθήματα και δεν σημαίνει ότι πρέπει να ανεχόμαστε επιβλαβείς καταστάσεις.
4. Η ψυχολογική ευελιξία ως δεξιότητα ζωής
Η ψυχολογική ευελιξία βρίσκεται στον πυρήνα της Θεραπείας Αποδοχής και Δέσμευσης.
Περιγράφει την ικανότητα να παραμένουμε σε επαφή με την παρούσα στιγμή και να επιλέγουμε συμπεριφορές που εξυπηρετούν τις προσωπικές μας αξίες, ακόμη και όταν αντιμετωπίζουμε δύσκολες σκέψεις ή συναισθήματα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι αγνοούμε τις δυσκολίες.
Σημαίνει ότι μαθαίνουμε να ανταποκρινόμαστε σε αυτές με μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα.
Η ψυχολογική ευελιξία μπορεί να είναι χρήσιμη σε πολλούς τομείς της καθημερινότητας: στις ανθρώπινες σχέσεις, στην εργασία, στη διαχείριση του άγχους και στην προσπάθεια αλλαγής συνηθειών.
Η σύγχρονη επιστημονική βιβλιογραφία έχει εξετάσει τη σχέση της με την ψυχική υγεία και τη λειτουργικότητα, ενώ οι παρεμβάσεις ACT έχουν μελετηθεί για διάφορες ψυχολογικές δυσκολίες.
Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα κάθε παρέμβασης εξαρτάται από το πρόβλημα, το πλαίσιο εφαρμογής και τις ανάγκες του ατόμου.
5. Οι προσωπικές μας αξίες είναι διαφορετικές από τους στόχους
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον σημείο του βιβλίου είναι η διάκριση ανάμεσα στις αξίες και στους στόχους.
Ένας στόχος είναι κάτι συγκεκριμένο που επιθυμούμε να πετύχουμε.
Μια αξία περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο θέλουμε να ζούμε και να συμπεριφερόμαστε.
Για παράδειγμα, ένας στόχος μπορεί να είναι να αυξήσουμε τη φυσική μας δραστηριότητα.
Η αξία που βρίσκεται πίσω από αυτόν μπορεί να είναι η φροντίδα της υγείας μας.
Ένας στόχος μπορεί να ολοκληρωθεί.
Μια αξία, όμως, μπορεί να συνεχίσει να καθοδηγεί τις επιλογές μας σε διαφορετικές περιόδους της ζωής.
Η προσέγγιση αυτή μάς βοηθά να μετατοπίσουμε την προσοχή από το αποτέλεσμα προς τη διαδικασία.
Δεν έχει σημασία μόνο πού θέλουμε να φτάσουμε, αλλά και πώς επιλέγουμε να ζούμε στη διαδρομή.
6. Τι σχέση έχει η παγίδα της ευτυχίας με τη διατροφή;
Η σύνδεση του βιβλίου με τη διατροφική συμπεριφορά παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Στην καθημερινή κλινική πράξη, η προσπάθεια αλλαγής της διατροφής συχνά συνοδεύεται από έντονα συναισθήματα.
Ένα άτομο μπορεί να αισθάνεται απογοήτευση όταν η ζυγαριά δεν δείχνει την αναμενόμενη μεταβολή.
Μπορεί να βιώνει ενοχές όταν καταναλώνει ένα τρόφιμο που θεωρεί ότι δεν ταιριάζει στο πρόγραμμά του.
Ή μπορεί να εγκαταλείπει συνολικά την προσπάθεια όταν μια ημέρα δεν εξελίσσεται όπως είχε σχεδιάσει.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ψυχολογική ευελιξία μπορεί να αποτελέσει μια χρήσιμη έννοια για την κατανόηση της συμπεριφοράς.
Αντί να θεωρούμε ότι κάθε δυσάρεστο συναίσθημα πρέπει να εξαφανιστεί πριν συνεχίσουμε, μπορούμε να αναγνωρίζουμε την παρουσία του και να επιστρέφουμε σε επιλογές που εξυπηρετούν τις ανάγκες μας.
Για παράδειγμα, η απογοήτευση από μια μέτρηση βάρους δεν χρειάζεται να οδηγεί σε ακραίο περιορισμό της τροφής.
Αντίστοιχα, ένα γεύμα διαφορετικό από το προγραμματισμένο δεν χρειάζεται να αντιμετωπίζεται ως αποτυχία.
Η διατροφική συνέπεια δεν απαιτεί συναισθηματική τελειότητα.
Απαιτεί ένα πλάνο που μπορεί να προσαρμόζεται στις πραγματικές συνθήκες της ζωής.
Η εφαρμογή αυτών των ιδεών στη διατροφή αποτελεί επαγγελματικό προβληματισμό και δεν σημαίνει ότι το βιβλίο προσφέρει εξατομικευμένη διατροφική θεραπεία.
7. Η ευτυχία δεν πρέπει να εξαρτάται από τον αριθμό της ζυγαριάς
Ένα συχνό φαινόμενο στη διαχείριση του σωματικού βάρους είναι η σύνδεση της προσωπικής ικανοποίησης με την επίτευξη ενός συγκεκριμένου αριθμού.
«Θα είμαι ευτυχισμένος όταν χάσω βάρος».
«Θα αισθάνομαι καλά με τον εαυτό μου όταν φτάσω στον στόχο μου».
Αυτές οι σκέψεις είναι κατανοητές, αλλά ενδέχεται να δημιουργήσουν την προσδοκία ότι η προσωπική ευτυχία εξαρτάται αποκλειστικά από μια μελλοντική αλλαγή.
Η βελτίωση της υγείας και η διαχείριση του σωματικού βάρους μπορούν να αποτελούν σημαντικούς στόχους, όταν είναι κατάλληλοι για το άτομο.
Δεν χρειάζεται, όμως, να αποτελούν προϋπόθεση για την αυτοεκτίμηση ή την προσωπική αξία.
Η φροντίδα της υγείας μπορεί να ξεκινήσει σήμερα, ανεξάρτητα από το αν έχει επιτευχθεί ένας συγκεκριμένος στόχος.
Μπορούμε να αναγνωρίζουμε την πρόοδο μέσα από πολλές διαφορετικές παραμέτρους: τη βελτίωση των διατροφικών συνηθειών, τη φυσική κατάσταση, την ποιότητα του ύπνου, την καλύτερη οργάνωση των γευμάτων ή τη γενικότερη λειτουργικότητα.
Η υγεία είναι πολυδιάστατη και δεν αποτυπώνεται σε έναν μόνο αριθμό.
8. Η αυτοσυμπόνια και η αλλαγή συμπεριφοράς
Ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο της σύγχρονης προσέγγισης της ψυχικής ευεξίας είναι η αυτοσυμπόνια.
Πρόκειται για την ικανότητα να αντιμετωπίζουμε τον εαυτό μας με κατανόηση όταν βιώνουμε δυσκολίες, αντί να καταφεύγουμε αυτόματα στην αυστηρή αυτοκριτική.
Στη διατροφή, αυτό μπορεί να σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε μια δυσκολία χωρίς να χαρακτηρίζουμε τον εαυτό μας αποτυχημένο.
Μπορούμε να εξετάσουμε τι συνέβη, ποιοι παράγοντες επηρέασαν τις επιλογές μας και τι θα μπορούσαμε να κάνουμε διαφορετικά στο μέλλον.
Η αυτοσυμπόνια δεν σημαίνει αδιαφορία για την υγεία.
Μπορεί να συνυπάρχει με την προσωπική υπευθυνότητα, τη συνέπεια και την επιθυμία για αλλαγή.
Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν οι διατροφικές προσπάθειες συνοδεύονται από ενοχές ή αρνητική εικόνα σώματος.
9. Γιατί αξίζει να διαβάσουμε το βιβλίο;
Η «Παγίδα της ευτυχίας» δεν υπόσχεται μια ζωή χωρίς δυσκολίες.
Αντίθετα, μας προσκαλεί να επανεξετάσουμε την ίδια την έννοια της ευτυχίας.
Ο Russ Harris παρουσιάζει, με κατανοητό τρόπο και πρακτικά παραδείγματα, βασικές αρχές της Θεραπείας Αποδοχής και Δέσμευσης.
Το βιβλίο μπορεί να βοηθήσει τον αναγνώστη να προβληματιστεί για τη σχέση του με τις σκέψεις και τα συναισθήματά του, καθώς και για τον ρόλο που έχουν οι προσωπικές αξίες στις καθημερινές επιλογές.
Δεν αποτελεί, ωστόσο, υποκατάστατο της ψυχοθεραπείας ή της εξειδικευμένης φροντίδας όταν υπάρχουν σημαντικές δυσκολίες ψυχικής υγείας.
Η αξία του βρίσκεται στο ότι προσφέρει μια διαφορετική οπτική:
Δεν χρειάζεται να ελέγχουμε απόλυτα τον εσωτερικό μας κόσμο για να δημιουργήσουμε μια ζωή με νόημα.
Η δική μου σκέψη
Ως Κλινική Διαιτολόγος–Διατροφολόγος, θεωρώ ότι ένα από τα σημαντικότερα μηνύματα του βιβλίου είναι η δυνατότητα να συνεχίζουμε μια προσπάθεια ακόμη και όταν δεν αισθανόμαστε όπως θα θέλαμε.
Στη διατροφική συμβουλευτική συναντώ συχνά ανθρώπους που πιστεύουν ότι για να πετύχουν μια αλλαγή πρέπει να έχουν συνεχώς κίνητρο, καλή διάθεση και απόλυτη συνέπεια.
Όμως η πραγματική ζωή δεν λειτουργεί με αυτόν τον τρόπο.
Υπάρχουν ημέρες με άγχος, κούραση, απογοήτευση και απρόβλεπτες δυσκολίες.
Ένα αποτελεσματικό διατροφικό πλάνο χρειάζεται να μπορεί να συνυπάρχει με αυτές τις πραγματικές συνθήκες.
Η προσπάθεια για καλύτερη υγεία δεν πρέπει να μετατρέπεται σε μια συνεχή αναμονή της στιγμής που θα αισθανθούμε επιτέλους ικανοποιημένοι με τον εαυτό μας.
Μπορούμε να φροντίζουμε το σώμα μας, να βελτιώνουμε τις συνήθειές μας και να επιδιώκουμε τους στόχους μας, χωρίς να αναβάλλουμε την προσωπική μας ευημερία μέχρι να τους πετύχουμε.
Ίσως, τελικά, η ευτυχία να μην βρίσκεται στην απουσία δυσκολιών, αλλά στη δυνατότητα να ζούμε ουσιαστικά ακόμη και όταν αυτές υπάρχουν.
Μια μικρή δοκιμή για αυτή την εβδομάδα
Επιλέξτε έναν τομέα της καθημερινότητάς σας στον οποίο θα θέλατε να πραγματοποιήσετε μια θετική αλλαγή.
Μπορεί να αφορά τη διατροφή, τη φυσική δραστηριότητα, τον ύπνο ή την προσωπική σας φροντίδα.
Στη συνέχεια, αναρωτηθείτε:
Ποια προσωπική αξία βρίσκεται πίσω από αυτή την επιθυμία;
Για παράδειγμα, αν θέλετε να βελτιώσετε τη διατροφή σας, ίσως η αξία που σας καθοδηγεί να είναι η υγεία, η αυτοφροντίδα ή η δυνατότητα να έχετε περισσότερη ενέργεια στην καθημερινότητά σας.
Έπειτα, επιλέξτε μία μικρή πράξη που συνδέεται με αυτή την αξία.
Δεν χρειάζεται να περιμένετε την ιδανική στιγμή.
Ούτε να αισθάνεστε απόλυτα έτοιμοι.
Παρατηρήστε τις σκέψεις και τα συναισθήματα που εμφανίζονται και προσπαθήστε να κάνετε το μικρό βήμα που επιλέξατε, εφόσον είναι κατάλληλο για τις ανάγκες σας.
Γιατί μια ζωή με νόημα δεν αρχίζει όταν εξαφανιστούν όλες οι δυσκολίες. Αρχίζει όταν επιλέγουμε να προχωρήσουμε προς όσα έχουν σημασία για εμάς.
Δρ Χρυσάνθη Βλαχάκη | Κλινική Διαιτολόγος–Διατροφολόγος, BSc, MSc, PhD
Στοιχεία βιβλίου
Τίτλος: Η παγίδα της ευτυχίας
Υπότιτλος: Σταματήστε να παλεύετε, αρχίστε να ζείτε
Συγγραφέας: Russ Harris
Πρωτότυπος τίτλος: The Happiness Trap: Stop Struggling, Start Living
Ελληνική έκδοση: Εκδόσεις Αλκυών, 2009
Μετάφραση: Σαμάνθα Κωνσταντέα
ISBN: 978-960-326-161-2
Θεματολογία: Ψυχολογία, ψυχολογική ευελιξία, αυτογνωσία, προσωπική ανάπτυξη, διαχείριση συναισθημάτων
Πηγές
Harris, R. (2008). The Happiness Trap: Stop Struggling, Start Living. Exisle Publishing.
Harris, R. (2009). Η παγίδα της ευτυχίας: Σταματήστε να παλεύετε, αρχίστε να ζείτε. Μετάφραση: Σαμάνθα Κωνσταντέα. Εκδόσεις Αλκυών.
Harris, R. (2022). The Happiness Trap (2nd ed.). Shambhala Publications.
Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (2012). Acceptance and Commitment Therapy: The Process and Practice of Mindful Change (2nd ed.). Guilford Press.
A-Tjak, J. G. L., Davis, M. L., Morina, N., Powers, M. B., Smits, J. A. J., & Emmelkamp, P. M. G. (2015). A meta-analysis of the efficacy of acceptance and commitment therapy for clinically relevant mental and physical health problems. Psychotherapy and Psychosomatics, 84(1), 30–36.
Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101.


